خشکی چشم چیست و چگونه میتوان آن را کاهش داد؟
خشکی چشم زمانی ایجاد میشود که چشم اشک کافی تولید نکند یا اشک روی سطح چشم بیش از حد سریع تبخیر شود. سوزش، خارش، قرمزی، احساس وجود شن یا جسم خارجی در چشم، تاری دید موقت و حساسیت به نور از علائم رایج آن هستند. استفاده طولانی از موبایل و رایانه، کاهش پلکزدن، هوای خشک و باد، استفاده از لنز تماسی، افزایش سن و بعضی داروها میتوانند احتمال خشکی چشم را بیشتر کنند. برای کاهش علائم معمولاً استراحت دادن به چشم، پلکزدن منظم، کاهش تماس با باد و هوای خشک، رعایت بهداشت پلک و در صورت نیاز استفاده از اشک مصنوعی کمککننده است.
خشکی چشم در بسیاری از موارد قابل کنترل است، اما اگر درد شدید، قرمزی قابلتوجه، تغییر دید یا علائم مداوم وجود داشته باشد، معاینه چشمپزشکی اهمیت دارد.
خشکی چشم چیست؟
خشکی چشم یا Dry Eye یکی از مشکلات شایع سطح چشم است که در اثر اختلال در مقدار یا کیفیت لایه اشکی ایجاد میشود. اشک فقط هنگام گریه کردن تولید نمیشود؛ چشم بهطور طبیعی دائماً لایهای بسیار نازک از اشک را روی سطح خود حفظ میکند.
این لایه اشکی سطح چشم را مرطوب و صاف نگه میدارد و در حفظ راحتی چشم و کیفیت دید نقش دارد. لایه اشکی از بخشهای مختلفی تشکیل شده است که هرکدام وظیفه خاصی دارند؛ از جمله بخش آبکی و لایه چربی که به جلوگیری از تبخیر سریع اشک کمک میکند.
وقتی مقدار اشک کاهش پیدا کند یا اشک خیلی سریع تبخیر شود، سطح چشم ممکن است خشک و تحریکشده شود. در نتیجه فرد احساس سوزش، خارش، زبری یا وجود چیزی داخل چشم پیدا میکند.
نکته جالب این است که خشکی چشم همیشه به معنای نداشتن اشک نیست. گاهی چشم خشک و تحریکشده، برای جبران تحریک، اشک بیشتری تولید میکند و فرد حتی ممکن است دچار آبریزش چشم شود.
مهمترین علائم خشکی چشم چیست؟
خشکی چشم میتواند در افراد مختلف با شدت متفاوت ظاهر شود. برخی افراد فقط احساس خشکی یا ناراحتی خفیف دارند و برخی دیگر با سوزش و تاری دید مواجه میشوند.
مهمترین علائم عبارتاند از:
- احساس خشکی در چشم
- سوزش یا احساس گرما
- خارش
- قرمزی چشم
- احساس وجود شن یا جسم خارجی
- احساس خراشیدگی هنگام پلک زدن
- حساسیت به نور
- تاری دید، بهخصوص هنگام مطالعه یا کار با صفحه نمایش
- خستگی چشم
- ناراحتی هنگام استفاده از لنز تماسی
- افزایش غیرطبیعی اشکریزش
- وجود رشتههای مخاطی در اطراف چشم
این علائم ممکن است در بعضی ساعات روز بیشتر شوند؛ برای مثال بعد از چند ساعت کار با رایانه یا موبایل، حضور در محیط بادخیز یا قرار گرفتن در اتاقی با هوای بسیار خشک.
چرا چشم خشک میشود؟
خشکی چشم معمولاً یک علت واحد ندارد و عوامل مختلفی میتوانند در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشند.
بهطور کلی دو حالت اصلی وجود دارد:
۱. تولید ناکافی اشک
در این حالت غدد تولیدکننده اشک، اشک کافی ایجاد نمیکنند. افزایش سن، بعضی تغییرات هورمونی، برخی بیماریها و بعضی داروها میتوانند با کاهش تولید اشک ارتباط داشته باشند.
۲. تبخیر سریع اشک
گاهی مقدار اشک طبیعی است، اما اشک خیلی سریع از سطح چشم تبخیر میشود. اختلال عملکرد غدد چربی پلک، هوای خشک، باد، استفاده طولانی از صفحه نمایش و کاهش دفعات پلک زدن میتوانند در این حالت نقش داشته باشند.
بنابراین درمان خشکی چشم فقط به استفاده از قطره محدود نمیشود و پیدا کردن عامل زمینهای نیز اهمیت دارد.
استفاده زیاد از موبایل و کامپیوتر چگونه باعث خشکی چشم میشود؟
یکی از عوامل مهم خشکی و ناراحتی چشم در زندگی امروزی، استفاده طولانی از نمایشگرهای دیجیتال است.
هنگامی که برای مدت طولانی به صفحه موبایل، لپتاپ یا مانیتور نگاه میکنیم، معمولاً تعداد پلکزدنها کاهش پیدا میکند. پلک زدن به پخش شدن لایه اشکی روی سطح چشم کمک میکند؛ بنابراین کاهش آن میتواند باعث افزایش خشکی و ناراحتی شود.
به همین دلیل ممکن است بعد از چند ساعت کار با کامپیوتر، چشمها:
- خشک شوند؛
- بسوزند؛
- قرمز شوند؛
- اشکریزش پیدا کنند؛
- تاری دید موقت داشته باشند؛
- احساس خستگی کنند.
برای کاهش این مشکل، استراحت منظم از صفحه نمایش و نگاه کردن به فاصله دور توصیه میشود. یکی از روشهای رایج، قانون ۲۰-۲۰-۲۰ است: هر ۲۰ دقیقه، حدود ۲۰ ثانیه به چیزی در فاصله دستکم ۲۰ فوتی نگاه کنید.
آیا آبریزش چشم هم میتواند نشانه خشکی چشم باشد؟
بله. شاید در نگاه اول عجیب باشد، اما چشم خشک میتواند باعث آبریزش شود.
وقتی سطح چشم تحریک میشود، بدن ممکن است برای جبران، اشک بیشتری تولید کند. این اشک واکنشی ممکن است کیفیت لازم برای حفظ طولانیمدت لایه اشکی را نداشته باشد و در نتیجه فرد همزمان احساس خشکی و آبریزش داشته باشد.
البته آبریزش چشم دلایل دیگری مانند آلرژی، عفونت، مشکلات پلک یا انسداد مجرای اشکی نیز دارد؛ بنابراین آبریزش مداوم را نباید همیشه به خشکی چشم نسبت داد.
چه کسانی بیشتر در معرض خشکی چشم هستند؟
خشکی چشم ممکن است در هر سنی رخ دهد، اما احتمال آن در بعضی شرایط بیشتر است.
افراد زیر ممکن است بیشتر در معرض این مشکل باشند:
- افراد مسنتر
- کسانی که ساعتهای طولانی با رایانه کار میکنند
- افرادی که زیاد از موبایل و تبلت استفاده میکنند
- مصرفکنندگان لنزهای تماسی
- افرادی که در محیطهای خشک یا بادخیز زندگی یا کار میکنند
- افرادی که در معرض دود سیگار هستند
- کسانی که مدت زیادی در اتاق دارای سیستم گرمایشی یا سرمایشی قرار دارند
- افرادی که بعضی داروها را مصرف میکنند
- مبتلایان به برخی بیماریهای زمینهای
افزایش سن و برخی تغییرات هورمونی نیز میتوانند احتمال خشکی چشم را افزایش دهند.
نقش لنز تماسی در خشکی چشم
استفاده طولانی از لنزهای تماسی میتواند در بعضی افراد باعث افزایش ناراحتی و خشکی چشم شود. اگر هنگام استفاده از لنز احساس سوزش، قرمزی، درد یا خشکی دارید، بهتر است مدت استفاده را کاهش دهید و درباره ادامه مصرف لنز با متخصص چشم یا اپتومتریست مشورت کنید.
در زمان بروز خشکی، استفاده از عینک به جای لنز میتواند به استراحت چشم کمک کند.
چشم قرمز و دردناک در فردی که لنز تماسی استفاده میکند، موضوعی است که باید جدی گرفته شود؛ زیرا ممکن است نشانه عفونت یا مشکل دیگری باشد و نیاز به ارزیابی سریع داشته باشد.
آیا هوای خشک باعث خشکی چشم میشود؟
بله. رطوبت پایین هوا میتواند باعث تبخیر سریعتر اشک شود.
باد نیز میتواند این وضعیت را تشدید کند. قرار گرفتن طولانی در برابر پنکه، کولر، بخاری، سیستم تهویه یا باد مستقیم خودرو ممکن است علائم خشکی چشم را بیشتر کند.
برای کاهش این مشکل میتوان:
- از قرار گرفتن مستقیم در برابر باد جلوگیری کرد؛
- در محیطهای خشک از دستگاه مرطوبکننده هوا استفاده کرد؛
- هنگام بیرون رفتن در هوای بادخیز از عینک مناسب استفاده کرد؛
- مدت حضور در محیطهای بسیار خشک یا پر از دود را کاهش داد.
این اقدامات میتوانند به حفظ رطوبت سطح چشم کمک کنند.
چگونه خشکی چشم را در خانه کاهش دهیم؟
اگر علائم خفیف باشند، چند تغییر ساده در سبک زندگی میتواند به کاهش ناراحتی کمک کند.
استراحت دادن به چشم
اگر روزانه ساعتهای زیادی با نمایشگر کار میکنید، در طول کار وقفههای منظم داشته باشید. نگاه کردن مداوم به صفحه نمایش میتواند با کاهش پلک زدن، خشکی و خستگی چشم را بیشتر کند.
بیشتر پلک بزنید
هنگام مطالعه یا کار با کامپیوتر آگاهانه پلک زدن را فراموش نکنید. پلک زدن باعث پخش شدن لایه اشکی روی سطح چشم میشود.
صفحه نمایش را درست تنظیم کنید
بهتر است نمایشگر در فاصله مناسبی قرار داشته باشد و کمی پایینتر از سطح چشم قرار بگیرد. این وضعیت میتواند میزان باز بودن چشم و تبخیر اشک را کاهش دهد.
از باد مستقیم دور شوید
باد مستقیم پنکه یا کولر میتواند خشکی را بیشتر کند. در صورت امکان جهت جریان هوا را تغییر دهید.
رطوبت محیط را افزایش دهید
در محیطهای خشک، استفاده از دستگاه مرطوبکننده میتواند به کاهش خشکی هوا کمک کند.
از دود و محیطهای بسیار خشک دوری کنید
دود سیگار و برخی محرکهای محیطی میتوانند علائم خشکی و تحریک چشم را تشدید کنند.
اشک مصنوعی برای خشکی چشم مفید است؟
اشک مصنوعی یکی از روشهای رایج برای کاهش علائم خشکی چشم است. این قطرهها با مرطوب کردن سطح چشم میتوانند ناراحتی ناشی از خشکی را کاهش دهند. انواع مختلفی از اشک مصنوعی در دسترس است و انتخاب محصول مناسب به شرایط فرد بستگی دارد.
اگر فرد نیاز داشته باشد قطرههای مرطوبکننده را دفعات زیادی در روز استفاده کند، ممکن است نوع بدون نگهدارنده مناسبتر باشد؛ زیرا مواد نگهدارنده در برخی افراد میتوانند موجب تحریک سطح چشم شوند.
بهتر است قطره مناسب بر اساس شرایط چشم انتخاب شود، بهخصوص اگر علائم شدید یا طولانیمدت باشند.
آیا هر قطره چشمی برای خشکی چشم مناسب است؟
خیر.
قطرههای چشمی کاربردهای مختلفی دارند و همه آنها برای درمان خشکی چشم طراحی نشدهاند. برای مثال، برخی قطرهها برای آلرژی یا عفونت استفاده میشوند.
بنابراین بهتر است برای خشکی چشم از قطرههای روانکننده یا اشک مصنوعی مناسب استفاده شود و در صورت نیاز مکرر یا علائم مداوم، نظر متخصص چشم گرفته شود.
همچنین نباید بدون تشخیص علت، مصرف داروهای چشمی را طولانیمدت ادامه داد.
کمپرس گرم برای خشکی چشم چه فایدهای دارد؟
در برخی افراد، مشکلات غدد چربی پلک میتوانند باعث تبخیر سریع اشک شوند. این غدد به ایجاد لایه چربی اشک کمک میکنند.
در چنین شرایطی، متخصص چشم ممکن است کمپرس گرم و رعایت بهداشت پلک را توصیه کند. کمپرس گرم میتواند به نرم شدن ترشحات چربی و بهبود عملکرد غدد پلک کمک کند.
البته اگر چشم دردناک، بسیار قرمز یا دچار التهاب قابلتوجه است، بهتر است پیش از انجام درمانهای خانگی مداوم، علت آن بررسی شود.
بهداشت پلک چه ارتباطی با خشکی چشم دارد؟
لبه پلک و غدد اطراف آن نقش مهمی در سلامت لایه اشکی دارند. تجمع چربی، پوسته یا ترشحات روی پلک میتواند با مشکلات سطح چشم همراه شود.
تمیز نگه داشتن ملایم پلکها میتواند بخشی از مراقبت از چشم باشد. NHS توصیه میکند برای تمیز کردن پلک از آب گرم، نه داغ، استفاده شود و این کار با ملایمت انجام گیرد.
در صورت وجود التهاب شدید پلک، پوستههای زیاد یا ترشح غیرطبیعی، بهتر است علت توسط متخصص بررسی شود.
آیا رژیم غذایی روی خشکی چشم تأثیر دارد؟
تغذیه متعادل برای سلامت عمومی و سلامت چشم اهمیت دارد، اما نباید انتظار داشت یک ماده غذایی بهتنهایی خشکی چشم را درمان کند.
بهتر است رژیم غذایی متنوع شامل سبزیجات، میوهها، منابع پروتئین و چربیهای مفید داشته باشید و آب کافی بنوشید.
اگر فرد بیماری زمینهای یا رژیم غذایی خاصی دارد، بهتر است درباره تغییرات غذایی یا مصرف مکملها با پزشک مشورت کند.
آیا کمآبی بدن باعث خشکی چشم میشود؟
کمبود مایعات بدن میتواند شرایطی ایجاد کند که احساس خشکی را تشدید کند، اما خشکی چشم همیشه فقط به دلیل کمآبی نیست.
اگر فرد دائماً احساس خشکی چشم دارد، باید عوامل دیگری مانند استفاده از نمایشگر، داروها، لنز تماسی، محیط خشک، مشکلات پلک یا بیماریهای زمینهای نیز بررسی شوند.
بنابراین نوشیدن آب کافی مفید است، اما نمیتوان همه موارد خشکی چشم را فقط با افزایش مصرف آب درمان کرد.
چه بیماریهایی میتوانند با خشکی چشم ارتباط داشته باشند؟
گاهی خشکی چشم میتواند همراه بعضی بیماریهای زمینهای باشد. بیماریهایی مانند سندروم شوگرن، لوپوس، برخی بیماریهای تیروئیدی و بعضی بیماریهای التهابی میتوانند با علائم خشکی چشم ارتباط داشته باشند.
این موضوع به این معنا نیست که هر فرد مبتلا به خشکی چشم چنین بیماریهایی دارد. در اغلب افراد، عوامل سادهتری مانند افزایش سن، محیط خشک، استفاده از نمایشگر یا مشکلات پلک مطرح هستند.
اگر خشکی چشم شدید، مداوم یا همراه با خشکی دهان و علائم دیگر باشد، مراجعه به پزشک میتواند برای پیدا کردن علت زمینهای مفید باشد.
آیا بعضی داروها باعث خشکی چشم میشوند؟
بله، برخی داروها ممکن است در بعضی افراد علائم خشکی چشم ایجاد یا تشدید کنند. در منابع پزشکی، داروهایی مانند برخی آنتیهیستامینها، بعضی داروهای ضدافسردگی، برخی داروهای فشار خون و داروهای دیگر بهعنوان عوامل احتمالی مطرح شدهاند.
اما نباید داروی تجویزشده را خودسرانه قطع کرد.
اگر پس از شروع یک دارو علائم خشکی چشم ایجاد شده است، بهتر است موضوع را با پزشک یا داروساز مطرح کنید تا در صورت امکان گزینه مناسبتری بررسی شود.
خشکی چشم چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص خشکی چشم معمولاً با بررسی علائم، معاینه چشم و ارزیابی سطح چشم انجام میشود.
متخصص ممکن است مواردی مانند:
- وضعیت پلکها؛
- نحوه پلک زدن؛
- سطح چشم؛
- مقدار تولید اشک؛
- کیفیت لایه اشکی؛
- سرعت تبخیر اشک
را بررسی کند.
برخی آزمایشها نیز میتوانند مقدار تولید اشک یا وضعیت سطح چشم را ارزیابی کنند.
تشخیص علت اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان فردی که مشکل اصلی او کمبود اشک است ممکن است با فردی که تبخیر سریع اشک یا اختلال غدد پلک دارد متفاوت باشد.
چه زمانی برای خشکی چشم به چشمپزشک مراجعه کنیم؟
اگر خشکی چشم با مراقبتهای ساده برطرف نشود یا به شکل مداوم ادامه داشته باشد، بهتر است برای معاینه مراجعه کنید.
مراجعه پزشکی بهخصوص در شرایط زیر اهمیت دارد:
- علائم برای چند هفته ادامه داشته باشند؛
- علائم بهتدریج شدیدتر شوند؛
- خشکی فعالیتهای روزمره را مختل کند؛
- تاری دید تکرارشونده وجود داشته باشد؛
- استفاده از اشک مصنوعی کمک کافی نکند؛
- چشم مرتباً قرمز شود؛
- استفاده از لنز تماسی باعث درد یا قرمزی شود.
خشکی چشم مداوم گاهی میتواند نشانه مشکل دیگری در سطح چشم یا پلک باشد و بهتر است علت آن مشخص شود.
چه زمانی خشکی چشم میتواند یک وضعیت اورژانسی باشد؟
خشکی خفیف معمولاً اورژانسی نیست، اما درد شدید چشم، قرمزی شدید یا تغییر ناگهانی بینایی را نباید صرفاً به خشکی چشم نسبت داد.
در صورت بروز مواردی مانند:
- کاهش یا از دست رفتن بینایی؛
- درد شدید چشم؛
- قرمزی شدید همراه درد؛
- حساسیت شدید به نور؛
- آسیب یا سوراخ شدن چشم؛
- وجود جسم خارجی در چشم؛
- قرمزی و درد چشم در فردی که لنز تماسی استفاده میکند؛
- سردرد شدید همراه با قرمزی چشم، تهوع یا اختلال دید،
باید ارزیابی پزشکی فوری انجام شود.
آیا خشکی چشم کاملاً درمان میشود؟
پاسخ به علت خشکی چشم بستگی دارد.
در بسیاری از افراد میتوان علائم را با تغییر شرایط محیطی، مراقبت از پلک، کاهش عوامل محرک و استفاده مناسب از اشک مصنوعی کنترل کرد. در موارد شدیدتر، متخصص چشم ممکن است درمانهای تخصصیتری را پیشنهاد کند.
هدف درمان فقط برطرف کردن احساس خشکی نیست؛ بلکه باید سطح چشم تا حد امکان سالم و راحت باقی بماند.
به همین دلیل اگر مشکل مزمن باشد، درمان باید بر اساس علت اصلی انتخاب شود.
برنامه روزانه برای کاهش خشکی چشم
افرادی که بهطور مرتب با خشکی چشم مواجه میشوند میتوانند یک برنامه ساده روزانه داشته باشند:
صبح:
پس از بیدار شدن، اگر چشمها خشک یا چسبناک هستند، آنها را بهآرامی تمیز کنید. در صورت توصیه متخصص میتوان از قطره روانکننده استفاده کرد.
در طول کار:
اگر با کامپیوتر کار میکنید، وقفههای منظم داشته باشید و آگاهانه پلک بزنید. صفحه نمایش را کمی پایینتر از سطح چشم قرار دهید.
در محیط خشک:
از باد مستقیم کولر، پنکه یا بخاری دور باشید و در صورت نیاز رطوبت محیط را افزایش دهید.
در فضای باز:
در هوای بادخیز از عینک مناسب استفاده کنید تا تماس مستقیم باد با سطح چشم کاهش پیدا کند.
در صورت استفاده از لنز:
اگر چشمها خشک یا تحریک شدهاند، درباره کاهش مدت استفاده از لنز با متخصص چشم مشورت کنید و در صورت بروز درد و قرمزی، موضوع را جدی بگیرید.
جمعبندی؛ برای کاهش خشکی چشم چه کنیم؟
خشکی چشم یک مشکل شایع است که میتواند در اثر کاهش تولید اشک یا تبخیر سریع اشک ایجاد شود. افزایش سن، استفاده طولانی از نمایشگر، کاهش پلک زدن، هوای خشک و باد، لنزهای تماسی، برخی داروها و بعضی بیماریها از عوامل مرتبط با آن هستند.
برای کاهش علائم میتوان از راهکارهایی مانند استراحت منظم هنگام کار با صفحه نمایش، پلک زدن بیشتر، دوری از باد مستقیم، افزایش رطوبت محیط، رعایت بهداشت پلک و استفاده مناسب از اشک مصنوعی کمک گرفت.
با این حال، اگر علائم طولانیمدت یا شدید باشند، بهتر است علت اصلی توسط متخصص چشم بررسی شود. بهخصوص درد شدید، قرمزی قابلتوجه، کاهش دید یا تغییر ناگهانی بینایی نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است.
سوالات متداول درباره خشکی چشم
۱. خشکی چشم چیست؟
خشکی چشم اختلالی است که در آن چشم اشک کافی تولید نمیکند یا اشک سریعتر از حد طبیعی تبخیر میشود و در نتیجه علائمی مانند سوزش، قرمزی، خارش و احساس جسم خارجی ایجاد میشود.
۲. مهمترین علامت خشکی چشم چیست؟
احساس خشکی، سوزش، زبری یا وجود شن در چشم از علائم رایج هستند. تاری دید موقت، قرمزی و حساسیت به نور نیز ممکن است ایجاد شود.
۳. آیا موبایل باعث خشکی چشم میشود؟
استفاده طولانی از موبایل بهطور مستقیم به این معنا نیست که چشم آسیب دائمی میبیند، اما نگاه طولانی به نمایشگر میتواند دفعات پلک زدن را کاهش داده و خشکی و ناراحتی چشم را بیشتر کند.
۴. آیا خشکی چشم باعث تاری دید میشود؟
بله. خشکی سطح چشم میتواند باعث تاری دید، بهخصوص هنگام مطالعه یا کار با نمایشگر، شود. این تاری ممکن است با پلک زدن بهتر شود.
۵. آیا آبریزش چشم نشانه خشکی چشم است؟
گاهی بله. تحریک سطح چشم در اثر خشکی میتواند واکنش اشکی ایجاد کند و باعث آبریزش شود. البته آبریزش چشم دلایل دیگری نیز دارد.
۶. آیا اشک مصنوعی برای خشکی چشم مفید است؟
اشک مصنوعی میتواند در بسیاری از موارد به روان و مرطوب نگه داشتن سطح چشم و کاهش علائم کمک کند. انتخاب نوع مناسب به شدت و علت خشکی بستگی دارد.
۷. آیا استفاده زیاد از قطره چشم مشکلی ایجاد میکند؟
برخی قطرههای مرطوبکننده حاوی مواد نگهدارنده هستند که در مصرف مکرر ممکن است موجب تحریک شوند. در صورت نیاز به مصرف بسیار مکرر، درباره قطرههای بدون نگهدارنده با متخصص یا داروساز مشورت کنید.
۸. آیا خشکی چشم خطرناک است؟
خشکی چشم معمولاً مشکل شایعی است و اغلب قابل کنترل است، اما خشکی مداوم، شدید یا همراه با درد، قرمزی شدید و تغییر دید باید توسط متخصص بررسی شود.
۹. برای خشکی چشم چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر علائم بعد از چند هفته مراقبت بهتر نشدند، تشدید شدند، فعالیت روزانه را مختل کردند یا با درد و تغییر دید همراه بودند، مراجعه به متخصص چشم توصیه میشود.
۱۰. آیا کمپرس گرم برای خشکی چشم مفید است؟
در برخی افراد، بهخصوص زمانی که اختلال غدد چربی پلک در خشکی چشم نقش داشته باشد، کمپرس گرم و مراقبت از پلک ممکن است کمککننده باشد. بهتر است روش صحیح آن بر اساس شرایط چشم تعیین شود.

























